Het Instituut voor Natuurwetenschappen en het Centrum voor Risicoanalyse van Klimaatverandering (CERAC) waarschuwen in een nieuw rapport over de aanzienlijke effecten van klimaatverandering in het Belgische deel van de Noordzee. Gecombineerd met de vele menselijke activiteiten oefent klimaatverandering een sterke invloed uit op de mariene habitats en soorten, en op de diensten die ze leveren aan de samenleving. De onderzoekers identificeren in het rapport zeven belangrijke klimaatrisico’s.
Het Belgisch deel van de Noordzee is goed voor 11% van ons territorium. In het gebied zijn veel belangrijke activiteiten geconcentreerd: scheepvaart, visserij, offshore windparken, zandextractie, militaire oefeningen en toerisme. Al die activiteiten dingen naar ruimte en oefenen aanzienlijke druk uit op mariene ecosystemen. Vervuiling en verstoringen van de zeebodem maken het leven in de Noordzee al kwetsbaar.
En daar legt klimaatverandering nog een extra druk bovenop. De gevolgen zijn er vandaag al duidelijk zichtbaar. Zo steeg het zeeniveau in Oostende tussen 1951 en 2024 met bijna 24 centimeter. Ook de temperatuur van het zeeoppervlak nam in de voorbije decennia sterk toe, met afgelopen zomer de langst aanhoudende mariene hittegolf, van maar liefst 87 dagen.
Twee kritieke risico’s vanaf 2°C, zeven vanaf 4°C
De onderzoekers identificeerden in dit eerste verkennende rapport zeven belangrijke klimaatgerelateerde risico’s. Bij een temperatuurstijging van 4°C ten opzichte van het pre-industriële niveau worden alle zeven risico’s kritiek. Vier ervan zijn al kritiek bij +3°C. Twee risico’s worden kritiek vanaf +2°C.
-
- Migratie van soorten: de aanhoudende opwarming van het zeewater zal voor de visserij belangrijke bestanden zoals kabeljauw, haring en schol uitdunnen en de soorten naar het noorden en naar diepere wateren doen migreren. Vissoorten uit warmere of zuidelijke wateren, waaronder ook invasieve soorten, zullen prominenter worden. Ze zullen het verlies aan huidige vissoorten maar gedeeltelijk kunnen compenseren.
- Schade aan kustinfrastructuur: de combinatie van zeespiegelstijging met frequentere en krachtigere stormen vergroot het risico op schade aan vitale structuren zoals kustverdedigingswerken, havens en windparken op zee.
Bij +3°C wordt onder meer algenbloei kritiek. In warmer zeewater dat vanuit de rivieren veel nutriënten (stikstof- en fosforverbindingen) krijgt aangevoerd (eutrofiëring), ontstaat schadelijke algenbloei. Sommige soorten produceren stoffen die giftig zijn voor schaaldieren, wat kan leiden tot problemen voor de voedselveiligheid. Microscopisch kleine algen veroorzaken ook schuimvorming op stranden. Wanneer ze afsterven, komen eiwitten en gelatineachtige stoffen vrij, die door wind en golven opgeklopt worden tot dik schuim. In 2020 kwamen in Nederland vijf surfers om het leven door extreem opgehoopt schuim.
Klimaatrisico’s versterken impact menselijke activiteiten
‘De belangrijkste bevinding is dat klimaatrisico’s zelden geïsoleerd optreden’, zegt Ward Van Roy, marien onderzoeker van het Instituut voor Natuurwetenschappen. ‘Zeespiegelstijging, oceaanopwarming, oceaanverzuring,… ze sturen verschillende risico’s tegelijk aan. En ze komen bovenop de aanzienlijke druk door de vele menselijke activiteiten in ons Noordzeegebied. Daardoor kunnen effecten zich opstapelen. Neem nu een mariene hittegolf samen met extreme algenbloei plus een waterkolom die minder goed gemengd wordt. Dan krijg je een groot zuurstoftekort in zee en kan een domino-effect volgen met massale sterfte van zeeleven.’
Onze economische activiteiten hangen sterk af van de ecosystemen in onze Noordzee en van de kustinfrastructuur. Daarom kunnen de gevolgen doorwerken naar andere sectoren zoals scheepvaart, logistiek en de bredere Belgische economie. Een gezonde en veilige Noordzee vormt de basis van onze blauwe economie. De zee beschermen betekent ook onze economie beschermen.
Aanbevelingen
Luc Bas, directeur van CERAC: ‘De uitdaging bestond erin prioriteiten te stellen en de gevolgen van deze risico’s voor een grote verscheidenheid aan actoren en sectoren binnen de Belgische samenleving samen te brengen in één analyse. Deze transversale benadering helpt te bepalen waar actie en anticipatie nodig zijn in de publieke besluitvorming. Verdere verdieping is nodig, maar dit is alvast een eerste belangrijke stap.’
België heeft al een waaier aan instrumenten voor het monitoren, plannen en beheren van het mariene milieu. Het rapport beveelt aan om de mogelijke gevolgen van de klimaatverandering in de bestaande beleidskaders te integreren en voldoende middelen te voorzien voor de uitvoering ervan. Daarnaast pleit het voor een vermindering van de bestaande menselijke drukfactoren, zoals eutrofiëring (te veel voedingsstoffen in het zeewater, waardoor algen sterk gaan toenemen) en vervuiling, voor het beperken van verstoringen van de zeebodem en voor het opstellen van specifieke actieplannen voor acute gebeurtenissen.
Tot slot roept het rapport op om de verantwoordelijkheden duidelijker af te bakenen, voort te bouwen op bestaande coördinatiestructuren zoals de Belgische Kustwacht en de maatregelen bij te sturen naarmate nieuwe kennis beschikbaar wordt.
‘Onze Noordzee is aan het veranderen en beleidsmakers moeten daar rekening mee houden’, besluiten de onderzoekers.